Autorem terminu aleksytymia (łac. alexithymia) jest Peter Sifneos, a jego dosłowne
tłumaczenie to „brak słów dla emocji”. Aleksytymia nie jest chorobą psychiczną!
Jest to zaburzenie procesów emocjonalnych, a dokładniej zaburzenie
identyfikowania własnych emocji. Często występuje ona w innych zaburzeniach np.
w psychopatii, osobowości borderline, uzależnieniu od alkoholu, depresji czy
zaburzeniach odżywiania. Osoba dotknięta tym syndromem nie ma wglądu we własne
stany emocjonalne, nie potrafi ich nazywać i wyrażać, stąd właśnie wzięło się
metaforyczne określenie „emocjonalny analfabetyzm” lub „ślepota uczuć”.
Jedną z charakterystycznych cech aleksytymii jest brak
umiejętności nazywania uczuć. Osoby dotknięte tym syndromem nie potrafią
prawidłowo identyfikować swoich emocji. Jest to przyczyną nieprawidłowego
kontrolowania ich, przez stosowanie wyuczonych, sztywnych mechanizmów obronnych
(np. wyparcia, izolacji).
Kolejną cechą aleksytymii jest brak umiejętności odróżniania
pobudzenia emocjonalnego od fizjologicznego. W przypadku aleksytymii zaburzona
jest funkcja informacyjna emocji. Aleksytymicy nie rozumieją, że objawy
fizjologiczne mogą stanowić przejaw emocji. „Winę” za swoje stany emocjonalne,
osoby dotknięte aleksytymią przypisują środowisku zewnętrznemu („to inni są
winni, że się zdenerwowałem”).
„Emocjonalny analfabetyzm” przejawia się również w ubogiej
fantazji. Aleksytymicy nieczęsto oddają się fantazjowaniu i marzeniom. Ich
pomysły są zwykle mało oryginalne. Wynika to ze strachu przed utratą kontroli
nad emocjami. Osoby dotknięte aleksytymią wolą trzymać się tego, co dobrze
znają. Charakterystyczne dla aleksytymii jest także operacyjne myślenie,
polegające na konkretnym, ale powierzchownym analizowaniu zjawisk. Osoby
dotknięte tym zaburzeniem niechętnie zagłębiają się w szczegóły.
Profil aleksytymika
Jak wskazują badania (Krystal, 1988), aleksytymia dotyczy
częściej mężczyzn niż kobiet. Powszechnie uważa się, że kobiety są w większym
stopniu skoncentrowanie na emocjach, mężczyźni natomiast na zadaniach.
Aleksytymik będzie też osobą cechującą się wysokim nasileniem emocji
negatywnych (Taylor, 1994). „Emocjonalni analfabeci” mają zwykle niewiele
zainteresowań i ubogą wyobraźnię (Taylor, 1994), wynika to z obniżonych potrzeb
poznawczych. Są to osoby pozbawione umiejętności abstrakcyjnego myślenia,
preferujące konkretne, znane rozwiązania. Cechuje ich wyraźny brak
elastyczności, zarówno w myśleniu jak i w poszukiwaniu rozwiązań. „Emocjonalni
analfabeci” nie są osobami żyjącymi w świecie marzeń i fantazji. Są za to
osobami ściśle trzymającymi się faktów, twardo stąpającymi po ziemi. Warto
również zwrócić uwagę, na ich znikome umiejętności radzenia sobie ze stresem
(Taylor, 1994). Aleksytymicy sprawiają wrażenie osób spokojnych i opanowanych,
potrafiących w doskonały sposób kontrolować i maskować swoje emocje.
Co jest przyczyną aleksytymii?
Etiologia aleksytymii nie jest jednoznaczna. Psychoanalitycy
doszukują się jej powstawania we wczesnym dzieciństwie, a dokładniej w
nieprawidłowych relacjach z matką, która nie zaspokajała potrzeb emocjonalnych
dziecka. Przyczyn aleksytymii upatruje się również w skrajnie odmiennej
postawie wychowawczej – w nadmiernej opiekuńczości, próbach uchronienia dziecka
przed doświadczaniem negatywnych emocji. Taka postawa może być przyczyną braku
umiejętności regulacji emocji. Istnieją również biologiczne koncepcje
aleksytymii, które jako jej przyczynę wskazują uszkodzenia płata czołowego
mózgu. Niektórzy autorzy wskazują na społeczne przyczyny aleksytymii – w
mentalności wielu ludzi ciągle żywa jest opinia, że „chłopaki nie płaczą”, a
okazywanie uczuć jest „niemęskie”. Zdarza się, że rodzice kierując się tymi
stereotypami, od początku wychowują syna na „małego twardziela”, który nie
tylko nie okazuje emocji „negatywnych”, nie pozwalając sobie na smutek i łzy,
ale i emocji „pozytywnych” np. radości. Takie wychowanie powoduje często, że
mężczyźni wstydzą się emocji, nie mówią o nich, „duszą je” w sobie. Wszystko to
sprzyja rozwojowi aleksytymii.
Funkcjonowanie aleksytymików
Aleksytymicy jako osoby nie rozumiejące emocji mają zwykle
trudności w funkcjonowaniu społecznym. Są oni postrzegani jako osoby chłodne,
wyrachowane, pozbawione empatii. Brak umiejętności okazywania uczuć i brak
zrozumienia dla emocji innych ludzi z pewnością utrudnia aleksytymikom
budowanie relacji z innymi ludźmi. „Ślepota uczuć” często stanowi przyczynę
rozpadu związków, gdyż partner aleksytymika czuje się nierozumiany.
Warto jednak wspomnieć, że aleksytymia ma również pewne
„dobre” strony. Osoby dotknięte tym zaburzeniem, dobrze sprawdzają się na
stanowiskach, wymagających trzymanie emocji na wodzy. Są to również osoby
podejmujące decyzje w oparciu o racjonalne przesłanki.
Jak żyć z aleksytymikiem? - podsumowanie
Życie z osobą dotkniętą aleksytymią z pewnością stanowi
spore wyzwanie. Aby nieco sobie to życie ułatwić, warto pamiętać, że
nieujawnianie emocji nie jest równoznaczne, z nieprzeżywaniem ich. Aleksytymicy
doświadczają emocji, nie są „zimnymi draniami”, którzy celowo dystansują się od
swoich partnerów czy partnerek. Osoby dotknięte aleksytymią nie mówią o
uczuciach, nie dlatego, że tych uczuć nie ma, a dlatego, że nie potrafią ich
nazwać.
Jak można pomóc osobie, która nie rozumie emocji?
Aleksytymikom pomóc może terapia. Psycholog i psychoterapeutka Katarzyna Schier
jest zdania, że najlepszą formą psychoterapii dla aleksytymika jest
psychoanaliza, a właściwie wywodząca się z niej psychoterapia rozwojowa. Polega
ona na komunikacji na poziomie dostępnym dla pacjenta, w którym to
psychoterapeuta odpowiada za nazywanie i rozpoznawanie emocji, pacjent natomiast
komunikuje początkowo jedynie swoje stany fizyczne. Ale jak w przypadku każdego
innego zaburzenia, bardzo duże znaczenie ma wsparcie, akceptacja i miłość
bliskich.
